Język kaszubski jest obecny w szkołach, na dwujęzycznych tablicach, w książkach, a nawet podczas publicznych uroczystości. Coraz trudniej jednak usłyszeć go w zwyczajnej rozmowie, zwłaszcza między młodymi ludźmi
SÅUCHAJ: Rozmowa Na Widniku Kaszëbë „O żywotnoÅ›ci jÄ™zyka kaszubskiego - prof. Nicole DoÅ‚owy".
Nowe badania prof. Nicole DoÅ‚owy i jej zespoÅ‚u potwierdzajÄ…, że uznanie jÄ™zyka i spoÅ‚eczna akceptacja dla jego ochrony wspóÅ‚istniejÄ… ze sÅ‚abnÄ…cymi praktykami jÄ™zykowymi. Czas bić na alarm: w najmÅ‚odszej badanej grupie peÅ‚na ciÄ…gÅ‚ość rodzinnego przekazu kaszubskiego niemal zanikÅ‚a.1
Taki obraz wyÅ‚ania siÄ™ z książki „Różnorodność jÄ™zykowa w Polsce. Tom 1. Wspólnoty posÅ‚ugujÄ…ce siÄ™ jÄ™zykami kolateralnymi i ich żywotność etnolingwistyczna”, wydanej w 2026 roku przez Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk pod redakcjÄ… Nicole DoÅ‚owy i Macieja MÄ™traka. Szczególnie ważny dla Kaszubów jest rozdziaÅ‚ Nicole DoÅ‚owy i Andrzeja Å»aka o rozdźwiÄ™ku miÄ™dzy oficjalnymi dziaÅ‚aniami a praktykami jÄ™zykowymi. Jego ustalenia podważajÄ… wygodne przekonanie, że widoczność jÄ™zyka kaszubskiego Å›wiadczy o jej bezpiecznej przyszÅ‚oÅ›ci.2
Książkę można znaleźć w otwartym dostępie. Kliknij obrazek.
Najbardziej przejmujÄ…ce sÄ… różnice pokoleniowe. WÅ›ród badanych w wieku do 34 lat peÅ‚nÄ… transmisjÄ™ rodzinnÄ… odnotowano u zaledwie 1,6% osób. W grupie 35–65 lat byÅ‚o to 17,7%, a w najstarszej, oznaczonej w aneksie jako 66+, aż 30%. W najmÅ‚odszej grupie 40% respondentów zaliczono do kategorii transmisji zerwanej, a 40,8% do mieszanej.3 Za tymi liczbami stoi doÅ›wiadczenie kolejnych pokoleÅ„, dla których kaszubski coraz rzadziej staje siÄ™ jÄ™zykiem wÅ‚asnej rozmowy.
Trzeba przy tym wyjaÅ›nić, co badacze nazywajÄ… peÅ‚nÄ… transmisjÄ…. To kategoria obejmujÄ…ca rodzinny przekaz wyÅ‚Ä…cznie w jÄ™zyku kaszubskim. Przekaz mieszany uwzglÄ™dnia także domy dwujÄ™zyczne i bardzo różne sytuacje kontaktu z kaszubskim. Wynik 1,6% nie oznacza wiÄ™c, że tylko tyle mÅ‚odych osób sÅ‚yszaÅ‚o kaszubski w domu ani że dwujÄ™zyczna rodzina nie może skutecznie go przekazywać. Pokazuje jednak niemal caÅ‚kowity zanik modelu, w którym kaszubski byÅ‚ podstawowym, wyÅ‚Ä…cznym jÄ™zykiem przekazu miÄ™dzy pokoleniami.4
Jeszcze bardziej alarmujÄ…ca jest odpowiedź na pytanie o przekazywanie jÄ™zyka dalej. W grupie 180 respondentów, którzy mieli w domu kontakt z kaszubskim w ramach transmisji peÅ‚nej lub mieszanej i sami majÄ… dzieci lub wnuki, aż 55,6% nie podtrzymaÅ‚o przekazu. Ponad poÅ‚owa badanych z tej grupy nie używa kaszubskiego w kontaktach z nastÄ™pnym pokoleniem. Autorzy odczytujÄ… ten wynik jako Å›wiadectwo dalszego, szybkiego sÅ‚abniÄ™cia transmisji.5
Na Kaszubach zebrano 389 ankiet; ostatecznÄ… wersjÄ™ kwestionariusza dystrybuowano od poÅ‚owy 2022 do wrzeÅ›nia 2023 roku. Badania iloÅ›ciowe zestawiono z wywiadami i obserwacjami. Autorzy otwarcie opisujÄ… ograniczenia doboru próby: nie jest ona reprezentatywnym przekrojem caÅ‚ej spoÅ‚ecznoÅ›ci.6 Nie wolno zatem przenosić podanych odsetków na wszystkie kaszubskie rodziny. Wyniki pozwalajÄ… jednak rozpoznać mechanizm zmiany jÄ™zykowej, który powraca również w relacjach rozmówców: dziadkowie mówili po kaszubsku, rodzice rozumiejÄ…, dzieci uczÄ… siÄ™ w szkole, lecz miÄ™dzy sobÄ… rozmawiajÄ… po polsku.
PrzejmujÄ…co brzmi przytoczone w książce wyznanie emerytowanej nauczycielki kaszubskiego: „[Dzieci] mówiÄ…, rozumiejÄ…, ale nie rozmawiamy tak po kaszubsku”.7 W tym jednym zdaniu mieÅ›ci siÄ™ zasadniczy problem. Znajomość jÄ™zyka może przetrwać jeszcze przez pewien czas po ustaniu jego codziennego używania. Można rozumieć rodziców i dziadków, znać sÅ‚owa, pamiÄ™tać pieÅ›ni, a jednoczeÅ›nie nie potrafić lub nie mieć zwyczaju prowadzenia swobodnej rozmowy. Bez takiej rozmowy kolejne pokolenie otrzyma jeszcze mniej.
Książka pokazuje też, dlaczego nie wystarczy powiedzieć rodzicom, by bardziej siÄ™ postarali. Przerwanie przekazu ma swojÄ… historiÄ™. Badacze wiążą jego silne osÅ‚abienie w latach sześćdziesiÄ…tych i siedemdziesiÄ…tych XX wieku z represjonowaniem kaszubskiego, dyskryminacjÄ… jego użytkowników oraz naciskiem szkoÅ‚y, aby z dziećmi mówić po polsku „dla ich dobra”.8 Rodzice chcieli oszczÄ™dzić im upokorzeÅ„ i uÅ‚atwić naukÄ™. Skutki tych decyzji trwajÄ… dÅ‚użej niż warunki, w których je podejmowano.
Dzisiejszy prestiż kaszubskiego nie usunÄ…Å‚ wszystkich nastÄ™pstw tamtej presji. Nicole DoÅ‚owy i Andrzej Å»ak stawiajÄ… hipotezÄ™ „ukrytego wstydu”: można deklarować dumÄ™ z kaszubskiej kultury, a jednoczeÅ›nie odczuwać skrÄ™powanie, gdy trzeba odezwać siÄ™ po kaszubsku poza znanym krÄ™giem. Można popierać dwujÄ™zyczne tablice i lekcje jÄ™zyka, lecz odruchowo przechodzić na polski przy dziecku, urzÄ™dniku czy nieznajomym. SpoÅ‚eczna aprobata dla symbolu nie zapewnia jeszcze swobody używania jÄ™zyka.9
Także szkoÅ‚a dziaÅ‚a w obrÄ™bie tego napiÄ™cia. Wprowadzenie kaszubskiego do edukacji byÅ‚o wielkim osiÄ…gniÄ™ciem. DaÅ‚o tysiÄ…com dzieci kontakt z jÄ™zykiem, którego czÄ™sto nie otrzymaÅ‚y już w rodzinie. Jednak wedÅ‚ug autorów przekonanie, że sama szkoÅ‚a uratuje jÄ™zyk kaszubski, nie znalazÅ‚o potwierdzenia w doÅ›wiadczeniach ostatnich ponad trzydziestu lat. UdziaÅ‚ w lekcjach, konkursie czy wystÄ™pie nie musi prowadzić do rozmowy na przerwie, podczas zabawy lub po powrocie do domu.10
Nie ma powodu pomniejszać znaczenia tego typu praktyk. Badacze dostrzegajÄ…, że mogÄ… one oswajać z jÄ™zykiem i dawać impuls do jego używania. OpisujÄ… też mÅ‚odych ludzi, którzy podczas warsztatów próbowali rozmawiać po kaszubsku, uzupeÅ‚niajÄ…c wypowiedzi polszczyznÄ…. Potrzebowali miejsca, w którym mogli mówić bez lÄ™ku przed ocenÄ….11 Takie doÅ›wiadczenia wskazujÄ… kierunek: trzeba tworzyć staÅ‚e relacje i sytuacje, w których nauka przechodzi w komunikacjÄ™.
Z ustaleÅ„ zawartych w książce wynika potrzeba zmiany priorytetów. Skuteczność edukacji kaszubskiej powinniÅ›my oceniać także przez to, czy uczniowie potrafiÄ… i chcÄ… rozmawiać. Potrzebne sÄ… jasne cele nauczania, rzetelna ocena postÄ™pów oraz codzienna obecność kaszubskiego w życiu szkoÅ‚y. Ogromne znaczenie ma przykÅ‚ad dorosÅ‚ych. Dziecko, które sÅ‚yszy kaszubski wyÅ‚Ä…cznie podczas wyznaczonej lekcji, otrzymuje innÄ… informacjÄ™ o jego wartoÅ›ci niż dziecko, które sÅ‚yszy w nim zwyczajnÄ… rozmowÄ™ nauczycieli.12
Rodziny potrzebujÄ… równie konkretnego wsparcia. Z przedstawionej diagnozy warto wyprowadzić programy dla rodziców i dziadków: praktycznÄ… naukÄ™ rozmowy z dzieckiem, spotkania rodzin używajÄ…cych kaszubskiego, regularne zajÄ™cia dla najmÅ‚odszych oraz dostÄ™pne materiaÅ‚y do codziennych zabaw i wspólnego czytania. To propozycje dziaÅ‚aÅ„ wynikajÄ…ce z lektury badaÅ„. Ich celem powinno być uÅ‚atwienie powrotu jÄ™zyka do relacji, w których wczeÅ›niej przestaÅ‚ być przekazywany. Obwinianie rodzin tylko pogÅ‚Ä™bi poczucie bezradnoÅ›ci.
Tymbardziej, że odpowiedzialność za przerwanie miÄ™dzypokoleniowego przekazu jÄ™zyka kaszubskiego w okresie PRL należy rozpatrywać przede wszystkim w kontekÅ›cie polityki paÅ„stwa i praktyk jego instytucji, zwÅ‚aszcza szkoÅ‚y. W warunkach instytucjonalnej nierównoÅ›ci jÄ™zyków przejÅ›cie na polszczyznÄ™ stawaÅ‚o siÄ™ strategiÄ… przystosowania, majÄ…cÄ… zapewnić dziecku bezpieczeÅ„stwo i Å‚atwiejszÄ… drogÄ™ edukacyjnÄ…. SzkoÅ‚a mogÅ‚a skutecznie oduczać mówienia po kaszubsku bez formalnego zakazu: wystarczaÅ‚y codzienne upomnienia, wyÅ›miewanie, uznawanie kaszubszczyzny za przeszkodÄ™ w nauce oraz przekonywanie rodziców, że dla dobra dzieci powinni używać w domu wyÅ‚Ä…cznie polskiego. Decyzje rodzin zapadaÅ‚y zatem pod presjÄ… systemu, który premiowaÅ‚ polskojÄ™zyczność, a posÅ‚ugiwanie siÄ™ kaszubskim obciążaÅ‚ spoÅ‚ecznymi kosztami. OceniajÄ…c postawy rodziców, trzeba uwzglÄ™dnić tÄ™ nierównowagÄ™ i odpowiedzialność instytucji, które podważaÅ‚y wartość ich jÄ™zyka oraz poczucie, że mogÄ… bez obaw przekazywać go wÅ‚asnym dzieciom.13
Odpowiedzialność także i dziÅ› ponoszÄ… w jakiejÅ› mierze różne instytucje. Organizacje spoÅ‚eczne, szkoÅ‚y, samorzÄ…dy i media powinny pytać, czy ich dziaÅ‚ania pomagajÄ… ludziom częściej mówić po kaszubsku. Liczba wydarzeÅ„, publikacji i uczestników zajęć pozostaje ważna, ale potrzebujemy także wiedzy o tym, czy powstajÄ… trwaÅ‚e krÄ™gi rozmówców i czy dzieci zaczynajÄ… używać jÄ™zyka poza lekcjÄ…. Tak rozumiana ocena pozwoli kierować Å›rodki tam, gdzie rzeczywiÅ›cie wspierajÄ… praktyki jÄ™zykowe.
Dla mÅ‚odzieży ważne sÄ… osoby, z którymi można używać kaszubskiego z wÅ‚asnego wyboru. Przyjaźnie, wspólne przedsiÄ™wziÄ™cia, sport, twórczość i kontakty internetowe mogÄ… dawać powód do kolejnej rozmowy. Nowi użytkownicy muszÄ… mieć prawo do niepewnoÅ›ci, bÅ‚Ä™dów i stopniowego rozwijania sprawnoÅ›ci. Oczekiwanie doskonaÅ‚oÅ›ci od poczÄ…tku może odebrać im odwagÄ™, której wÅ‚aÅ›nie zaczynajÄ… nabierać.14
Badania zespoÅ‚u prof. Nicole DoÅ‚owy dajÄ… podstawÄ™ do alarmu, ale także do dziaÅ‚ania. Kaszubski nadal żyje, choć w nielicznych rodzinach, a część mÅ‚odych ludzi Å›wiadomie go odzyskuje. WÅ‚aÅ›nie te Å›rodowiska wymagajÄ… szczególnego wsparcia. Każde kolejne pokolenie wychowane bez codziennego kontaktu z jÄ™zykiem bÄ™dzie musiaÅ‚o podejmować wiÄ™kszy wysiÅ‚ek, by do niego wrócić.
Autor: Artur Jabłoński
Opracowanie: Angelika Kummer
Fot. Mateusz Szuba / MPiMKP
Przypisy
1. N. DoÅ‚owy, M. MÄ™trak (red.), Różnorodność jÄ™zykowa w Polsce. Tom 1. Wspólnoty posÅ‚ugujÄ…ce siÄ™ jÄ™zykami kolateralnymi i ich żywotność etnolingwistyczna, Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2026, s. 175–176, 262–263 i 393, tabela A2.12; DOI: 10.11649/978-83-66369-99-3.
2. N. DoÅ‚owy, A. Å»ak, DziaÅ‚ania oficjalne a praktyki jÄ™zykowe na Kaszubach. Kto jest odpowiedzialny za przyszÅ‚ość jÄ™zyka kaszubskiego?, [w:] N. DoÅ‚owy, M. MÄ™trak (red.), Różnorodność jÄ™zykowa w Polsce. Tom 1. Wspólnoty posÅ‚ugujÄ…ce siÄ™ jÄ™zykami kolateralnymi i ich żywotność etnolingwistyczna, dz. cyt., s. 262–276.
3. Różnorodność jÄ™zykowa w Polsce…, dz. cyt., s. 393, tabela A2.12 (grupa do 34 lat: N = 125; grupa 35–65 lat: N = 203; grupa 66+: N = 60); por. s. 175–176.
4. Różnorodność jÄ™zykowa w Polsce…, dz. cyt., s. 47–48 (definicje transmisji peÅ‚nej, mieszanej, zerwanej oraz braku transmisji).
5. Różnorodność jÄ™zykowa w Polsce…, dz. cyt., s. 92–94, zwÅ‚aszcza wykres 2 na s. 93; dla Kaszub N = 180. Analiza dotyczy osób majÄ…cych dzieci lub wnuki, które same doÅ›wiadczyÅ‚y transmisji peÅ‚nej bÄ…dź mieszanej.
6. Różnorodność jÄ™zykowa w Polsce…, dz. cyt., s. 37–40 (terminy dystrybucji kwestionariusza, liczba ankiet oraz ograniczenia doboru próby); por. N. DoÅ‚owy, A. Å»ak, DziaÅ‚ania oficjalne a praktyki jÄ™zykowe na Kaszubach…, dz. cyt., s. 265–266 (relacje o rodzinnych praktykach jÄ™zykowych).
7. N. DoÅ‚owy, A. Å»ak, DziaÅ‚ania oficjalne a praktyki jÄ™zykowe na Kaszubach…, dz. cyt., s. 265; wypowiedź rozmówczyni oznaczonej kodem K_66_Kasz.
8. N. DoÅ‚owy, A. Å»ak, DziaÅ‚ania oficjalne a praktyki jÄ™zykowe na Kaszubach…, dz. cyt., s. 265, w tym przypis 5; por. Różnorodność jÄ™zykowa w Polsce…, dz. cyt., s. 91 oraz 163–164 (relacje o dyskryminacji i przemocy szkolnej).
9. N. DoÅ‚owy, A. Å»ak, DziaÅ‚ania oficjalne a praktyki jÄ™zykowe na Kaszubach…, dz. cyt., s. 270–274. Autorzy przedstawiajÄ… „ukryty wstyd” jako hipotezÄ™ interpretacyjnÄ… opartÄ… na obserwacjach i wywiadach.
10. N. DoÅ‚owy, A. Å»ak, DziaÅ‚ania oficjalne a praktyki jÄ™zykowe na Kaszubach…, dz. cyt., s. 265–268 i 275 (ograniczenia edukacji szkolnej i rozdźwiÄ™k miÄ™dzy naukÄ… a codziennym używaniem jÄ™zyka).
11. N. DoÅ‚owy, A. Å»ak, DziaÅ‚ania oficjalne a praktyki jÄ™zykowe na Kaszubach…, dz. cyt., s. 267–268; na s. 267 wypowiedź uczestnika warsztatów oznaczonego kodem M(7)_17_Kasz.
12. N. DoÅ‚owy, A. Å»ak, DziaÅ‚ania oficjalne a praktyki jÄ™zykowe na Kaszubach…, dz. cyt., s. 272 i 275 (używanie kaszubskiego przez nauczycieli, codzienna komunikacja w szkole, cele nauczania i ewaluacja postÄ™pów).
13. Por. Różnorodność jÄ™zykowa w Polsce…, dz. cyt., s. 62–63, 91 i 163–164; N. DoÅ‚owy, A. Å»ak, DziaÅ‚ania oficjalne a praktyki jÄ™zykowe na Kaszubach…, dz. cyt., s. 265, przypis 5, oraz s. 271–274 i 276. UjÄ™cie decyzji rodziców jako strategii przystosowania oraz rozÅ‚ożenie odpowiedzialnoÅ›ci stanowiÄ… interpretacjÄ™ autora artykuÅ‚u na podstawie opisanych w książce mechanizmów presji i podporzÄ…dkowania jÄ™zykowego.
14. Por. N. DoÅ‚owy, A. Å»ak, DziaÅ‚ania oficjalne a praktyki jÄ™zykowe na Kaszubach…, dz. cyt., s. 267–268 i 275. Postulaty rozwijania krÄ™gów rozmówców, w tym przez sport i kontakty internetowe, sÄ… rozwiniÄ™ciem autora artykuÅ‚u; książka opisuje bezpieczne przestrzenie używania jÄ™zyka i potrzebÄ™ kontaktu z rozmówcami.